Historia Litwy

Dawne początki i plemiona bałtyckie

Pierwsi osadnicy pojawili się na tych ziemiach tysiące lat przed powstaniem państwa litewskiego. Nie należy utożsamiać całego prehistorycznego osadnictwa z późniejszymi ludami bałtyckimi, do których należą przodkowie Litwinów i Łotyszy. Język litewski zachował wiele archaicznych cech rodziny indoeuropejskiej.

Wczesne społeczności zajmowały się rolnictwem, rzemiosłem i handlem. Bursztyn znad Bałtyku docierał nad Morze Śródziemne, a wierzenia wiązały się z siłami przyrody, między innymi z bogiem grzmotu Perkūnasem. Chrzest Litwy właściwej nastąpił w 1387 roku; chrystianizacja Żmudzi postępowała później, zwłaszcza w latach 1413-1417.

Wielkie Księstwo Litewskie

W XIII wieku litewskie plemiona jednoczyły się pod władzą książąt. Mindaugas został koronowany w 1253 roku. Za panowania Gediminasa miasto Vilnius wyrosło na ważny ośrodek polityczny; jego pierwsza znana wzmianka pisemna pochodzi z 1323 roku.

Za Vytautasa Wielkiego, panującego w latach 1392-1430, Wielkie Księstwo należało do największych państw Europy. Obejmowało rozległe ziemie od regionu Bałtyku w kierunku Morza Czarnego. Było państwem wieloetnicznym, którego dziejów nie można sprowadzić do granic dzisiejszej Litwy. Zwycięstwo polsko-litewskie pod Grunwaldem w 1410 roku poważnie osłabiło zakon krzyżacki.

Rzeczpospolita Obojga Narodów

Unia lubelska z 1569 roku połączyła Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie we wspólną Rzeczpospolitą. Obok wspólnego monarchy i sejmu Litwa zachowała odrębne instytucje, wojsko, skarb i prawo. Konfederacja warszawska z 1573 roku chroniła tolerancję religijną wśród szlachty.

Uniwersytet Wileński, założony w 1579 roku, oraz barokowe kościoły pokazują znaczenie tej epoki w kulturze stolicy. Wspólna państwowość nie usuwała napięć: upowszechnianie się polszczyzny wśród elit zmieniało pozycję języka litewskiego. Warto widzieć zarówno wspólnotę polityczną, jak i osobną litewską ciągłość.

Zabory, rusyfikacja i odrodzenie narodowe

Rozbiory z lat 1772, 1793 i 1795 zakończyły istnienie Rzeczypospolitej. Znaczna część ziem litewskich znalazła się w Imperium Rosyjskim. Po powstaniach nasiliła się rusyfikacja szkół i administracji. Od lat 1864-1865 do 1904 roku obowiązywał zakaz publikowania litewskich druków alfabetem łacińskim; druki cyrylickie dopuszczano lub popierano.

Knygnešiai, przemytnicy książek, sprowadzali zakazane wydawnictwa przez granicę, ryzykując więzienie i zesłanie. „Aušra”, ukazująca się od 1883 roku, i Jonas Basanavičius należeli do ważnych głosów nowoczesnego ruchu narodowego. Ochrona języka łączyła się z rozwojem idei samostanowienia.

Niepodległość, okupacje i odbudowa państwa

16 lutego 1918 roku ogłoszono akt niepodległości. W 1940 roku rozpoczęła się okupacja i aneksja sowiecka, następnie okupacja nazistowska w latach 1941-1944 i ponowna okupacja sowiecka od 1944 roku. Zagłada pochłonęła około 90-95% litewskich Żydów, mniej więcej od 190 000 do ponad 200 000 osób. Deportacje i walka partyzancka, trwająca do lat 50., pozostawiły kolejne miejsca pamięci.

23 sierpnia 1989 roku Bałtycki Łańcuch połączył Vilnius, Rygę i Tallinn. 11 marca 1990 roku Litwa jako pierwsza republika sowiecka ogłosiła przywrócenie niepodległości. Daty te pomagają zrozumieć, dlaczego pamięć państwowości zajmuje ważne miejsce w muzeach i życiu publicznym.

Litwę przyjęto do ONZ 17 września 1991 roku. Do NATO przystąpiła 29 marca 2004 roku, a do Unii Europejskiej 1 maja 2004 roku. Euro przyjęła 1 stycznia 2015 roku.

Litwa i Łotwa we wspólnej historii regionu

Dzieje obu krajów łączą się w okresach władzy imperialnej, okupacji, Bałtyckiego Łańcucha i odzyskiwania niepodległości. Ich chronologie pozostają jednak odrębne. Historię sąsiedniego kraju przedstawia przewodnik po dziejach Łotwy. Przewodnik po historii Łotwy.